الزامات مبحث سوم مقررات ملی ساختمان در مقاوم‌سازی حریق

اینفوگرافیک سیستم‌های محافظت غیرعامل حریق روی مقطع ساختمان چندطبقه

مرجع اصلی الزامات ایمنی حریق ساختمان در ایران، مبحث سوم مقررات ملی ساختمان است. هر پروژه‌ای که برای اخذ تأییدیه به سازمان آتش‌نشانی مراجعه می‌کند، ابتدا با معیارهای همین مبحث سنجیده می‌شود. این مرور کاربردی مبحث سوم مقررات ملی ساختمان حریق را از زاویه‌ی آنچه در عمل باید اجرا شود بررسی می‌کند.

یادداشت فنی: این مقاله یک مرور مفهومی برای آشنایی با ساختار الزامات است و جایگزین مراجعه به متن رسمی و آخرین ویرایش مبحث سوم نیست. پیش از هر تصمیم طراحی، نسخه‌ی جاری و بخشنامه‌های تکمیلی سازمان آتش‌نشانی محل پروژه باید بررسی شود.

منطق کلی مبحث سوم

مبحث سوم بر پایه‌ی یک زنجیره‌ی منطقی بنا شده است: اول ساختمان بر اساس کاربری و ابعاد طبقه‌بندی می‌شود، سپس بر اساس آن طبقه‌بندی، الزامات کمّی تعیین می‌شوند. این الزامات در چند حوزه دسته‌بندی می‌شوند:

  • تصرف و طبقه‌بندی کاربری ساختمان
  • مقاومت اجزای ساختمان در برابر آتش
  • تفکیک حریق و محدود کردن گسترش آتش
  • راه‌های خروج و تخلیه‌ی ایمن
  • دسترسی نیروهای آتش‌نشانی
  • الزامات سیستم‌های اعلام و اطفا

طبقه‌بندی تصرف؛ نقطه‌ی شروع

پیش از هر چیز باید نوع تصرف ساختمان مشخص شود، چون تمام الزامات بعدی از آن مشتق می‌شوند. تصرف‌های اصلی شامل مسکونی، اداری، آموزشی، درمانی، تجمعی، کسبی، صنعتی، انباری و مخاطره‌آمیز هستند.

یک نکته‌ی عملی مهم: بسیاری از ساختمان‌ها چند تصرفی‌اند. یک مجتمع می‌تواند هم‌زمان تجاری، اداری، مسکونی و پارکینگ داشته باشد. در این حالت هر بخش الزامات خودش را دارد و مرز بین بخش‌ها باید با تفکیک حریق مناسب انجام شود.

مقاومت اجزای سازه‌ای

الزامات مقاومت در برابر آتش برای اجزای سازه بر اساس نوع تصرف، ارتفاع، تعداد طبقات و مساحت تعیین می‌شود. اجزایی که معمولاً الزام دارند:

جزء ساختمان نقش در ایمنی حریق
ستون‌ها و اعضای باربر قائم پایداری کلی سازه؛ شکست آن‌ها منجر به فروریزش می‌شود
تیرها و اعضای باربر افقی پایداری طبقه و حفظ مسیرهای تخلیه
دال و کف طبقات جداکننده‌ی حریق بین طبقات و مسیر گسترش قائم
دیوارهای تفکیک‌کننده محدود کردن حریق در یک زون
جداره‌های راه‌پله و شفت حفظ مسیر خروج و جلوگیری از اثر دودکش

رده‌ی لازم معمولاً به‌صورت زمان بر حسب دقیقه اعلام می‌شود. مفهوم دقیق این رده‌ها در رده بندی مقاومت در برابر آتش توضیح داده شده است. برای سازه‌ی فولادی، رسیدن به این ارقام تقریباً همیشه نیازمند پوشش محافظ است — موضوعی که در پوشش ضد حریق اسکلت فلزی بررسی شده.

تفکیک حریق و زون‌بندی

منطق زون‌بندی این است که ساختمان به بخش‌هایی تقسیم شود که آتش نتواند به‌راحتی از یکی به دیگری برود. اما یک زون فقط به اندازه‌ی ضعیف‌ترین نقطه‌اش مقاوم است.

اینجاست که آتش‌بندی وارد می‌شود: هر جایی که لوله، کانال، کابل یا سینی کابل از مرز زون عبور می‌کند، یک سوراخ در آن مرز ایجاد شده که باید با سیستم تأییدشده مسدود شود. جزئیات در آتش بند و دیتیل آتش‌بندی عبوری‌های تأسیساتی آمده است.

هشدار اجرایی: یک دیوار REI120 که ده عبوری تأسیساتی آتش‌بندی‌نشده دارد، عملاً هیچ رده‌ای ندارد. در بازرسی‌های تأییدیه، همین عبوری‌های تأسیساتی یکی از رایج‌ترین دلایل رد شدن پروژه‌اند.

راه‌های خروج

بخش قابل‌توجهی از مبحث سوم به مسیرهای تخلیه اختصاص دارد. مفاهیم کلیدی:

  • حداکثر فاصله‌ی پیمایش تا نزدیک‌ترین خروج
  • عرض مورد نیاز راه خروج بر اساس تعداد متصرفان
  • تعداد خروجی‌های مستقل و فاصله‌ی بین آن‌ها
  • محافظت راه‌پله به‌عنوان مسیر امن قائم
  • جلوگیری از ورود دود به راه‌پله، که اغلب با سیستم فشار مثبت انجام می‌شود

مبانی طراحی فشار مثبت پلکان در فشار مثبت پلکان فرار آمده است.

نقاط مغفول در پروژه‌های واقعی

بر اساس آنچه در بازرسی پروژه‌ها مکرر دیده می‌شود، این موارد بیشترین احتمال ایجاد مشکل را دارند:

  1. آتش‌بندی عبوری‌های تأسیساتی که پس از اتمام کار سایر پیمانکاران فراموش می‌شود.
  2. درز میان‌طبقه در نمای کرتین‌وال که هیچ‌کس مسئولیتش را بر عهده نمی‌گیرد.
  3. شفت‌های تأسیساتی که در طبقات مختلف به‌درستی مسدود نشده‌اند.
  4. تغییر کاربری فضاها پس از تحویل، بدون بازنگری در الزامات حریق.
  5. نصب تأسیسات جدید که پوشش یا آتش‌بندی موجود را تخریب می‌کند.
  6. نبود مستندات، حتی وقتی کار درست انجام شده است.

سوالات پرتکرار

مبحث سوم برای بازسازی هم الزامی است؟

در پروژه‌های بازسازی و تغییر کاربری معمولاً الزامات جاری اعمال می‌شود. این موضوع باید با سازمان آتش‌نشانی محل پروژه بررسی شود.

اگر ساختمان اسپرینکلر داشته باشد، الزامات مقاومت کم می‌شود؟

در برخی بندها وجود سیستم اطفای خودکار امتیازاتی ایجاد می‌کند، اما جایگزین کامل حفاظت غیرعامل نیست. تفاوت نقش این دو در مقاله‌ی حفاظت غیرعامل و عامل آمده است.

مرجع نهایی تأیید کیست؟

سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری محل پروژه. الزامات محلی می‌توانند سخت‌گیرانه‌تر از حداقل‌های مبحث سوم باشند.

برای ساختمان‌های موجود که قدیمی‌اند چه باید کرد؟

ارزیابی وضعیت موجود و تدوین برنامه‌ی ارتقا. در بسیاری موارد، آتش‌بندی عبوری‌های تأسیساتی و محافظت راه‌پله بیشترین اثر را با کمترین هزینه دارند.

انطباق پروژه با الزامات مقرراتی
تیم فنی پوشش گستر قشم در تدوین راهکار انطباق با الزامات حفاظت غیرعامل همراه شماست. درخواست مشاوره فنی

مطالب مرتبط

اینفوگرافیک سیستم‌های محافظت غیرعامل حریق روی مقطع ساختمان چندطبقه
تفاوت بنیادی سیستم‌های غیرعامل (پوشش، آتش‌بند، کمپارتمان) و فعال (اسپرینکلر، اعلام حریق) و چرایی مکمل بودن آن‌ها.
سازه فولادی سوله کشاورزی با تیر و ستون بدون محافظ
افت تنش تسلیم و مدول الاستیسیته فولاد با افزایش دما، دمای بحرانی و دلیل فنی نیاز سازه فولادی به محافظت در برابر آتش.
ستون‌های فولادی رنگ‌شده و تیرهای سلولار نمایان در سقف سازه
مفهوم Critical Temperature، مقادیر مرسوم ۵۵۰ و ۶۲۰ درجه، نسبت بارگذاری و نقش آن در تعیین ضخامت پوشش محافظ.